Þó þær séu til margra hluta nytsamlegar, þá eru “vísindalegar” eða “hlutlægar” skýringar á huglægum upplifunum manns ótrúlega takmarkaðar. Spurningin um tengsl hins huglæga og hlutlæga er í raun ekki hægt að svara. Upplifun okkar á ást/sársauka/gleði/sorg eru útskýrð með því að þetta séu ákveðin ferli í heilanum, afleiðing líffræðilegrar þróunar o.s.frv.
En sama hvað þessar lýsingar verða nákvæmar er samt ekkert sem útskýrir hvernig hið hlutlæga verður að hinu huglæga. Samt er oft eins og fólk líti á þetta sem tæmandi skýringar. Að í þessu sé fólgin “þekking” á innra eðli mannsins.
Þetta er nátengt hugmyndum David Hume um orsakasambandið. Rannsókn okkar á fyrirbærum í náttúrunni varpa aldrei ljósi á eitthvað innra samhengi hlutanna, heldur drögum við ávallt ályktanir út frá fyrri reynslu. Við vitum að sólin kemur upp á morgnanna einfaldlega því hún hefur alltaf gert það fram að þessu – það er engin rökleg nauðsyn til staðar. Ef billjardkúla x hittir billjardkúlu y og við sjáum að það gerist aftur og aftur þá höfum við ekki uppgötvað eitthvað “innra orsakarsamband”. Bara það að tveir hlutir gerast á eftir hvorum öðrum og munu að öllum líkindum halda áfram að gera það.
Það sama á við hið huglæga og hið hlutlæga. Það eru augljóslega tengsl á milli huglægrar upplifunar og hins hlutlæga, en ekkert hefur fram að þessu skýrt þetta samband. Ekkert innra samhengi hlutana sem verður ljósara.
Verður þá spurningum um lífið eftir dauðann, sálina o.s.frv. ekki alltaf ósvarað?
Núna er ég búinn að blogga í hátt í 10 ár. Samt hefur eiginlega aldrei neinn lesið það f. utan vini mína, sem er synd þar sem bloggið mitt er óumdeilanlega eitt af þrekvirkjum íslenskrar bókmenntasögu.
En viti menn! Þar sem bloggið er núna tengt við feisbúkk fæ ég heldur fleiri heimsóknir en áður. Þannig að þegar ég finn hjá mér hvöt til að blogga en letin verður hvötinni yfirsterkari ætla ég bara að endurvinna gamlar færslur. Það hefur enginn lesið þær hvort sem er.
17.11.2008
“I. Fyrir rúmu ári skrifaði ég bloggfærslu þar sem ég hæddist að Axl Rose fyrir að vera frekar leim gaur og vísaði þar í viðtal við Kurt Cobain máli mínu til stuðnings. Núna var ég að sjá að piltur að nafni Alex Skúli Einarsson hafði rambað á umrædda færslu með því að gúgla setninguna “hata Axl Rose” og hafði skilið eftir komment sem hljóðar svo:
“hey well ég gæti ekki verið meira ósammála þér þar sem kurt cobain var sækó fífl sem samdii ömurlega tónlist og gerði rétt með því að skjóta sig en axl rose er geðveikur textasmiður sem er cool þá hann sé í ömmunærbuxum á sviði (sem enginn annar gæti gert og sammt verið cool) svo please farðu og litterly ríddu þínu egin andliti.”
Fyrst og fremst vil ég hrósa Alexi Skúla fyrir að hafa skrifað undir fullu nafni, sem er líklega fátítt í þeim flokki blogg-kommenta þar sem viðmælanda er skipað að hafa mök við eigið andlit… en þýðir þessi hnífbeitta atlaga að orðum mínum annars ekki að ég sé núna officially orðin “umdeildur þjóðfélagsrýnir”?
II. Ég vil þakka þeim Brumma og Kraga fyrir eðalpartí á laugardaginn.
III. Fyrstu afleiðingar kreppunnar: það er hvergi hægt að fá almennilegan Ben & Jerrys ís.”
“I believe in Spinoza’s God who reveals himself in the orderly harmony of what exists, not in a God who concerns himself with the fates and actions of human beings. […] A knowledge of the existence of something we cannot penetrate, of the manifestations of the profoundest reason and the most radiant beauty – it is this knowledge and this emotion that constitute the truly religious attitude; in this sense, and in this alone, I am a deeply religious man.” -Albert Einstein
Í nokkur ár hef ég látið herskáa trúleysingja fara í taugarnar á mér. Ég hef í raun aldrei skilið afhverju, þar sem ég er sjálfur trúlaus, en ég er loksins búinn að átta mig á ástæðunni: Menn eins og t.d. Richard Dawkins, Christopher Hitchens, Sam Harris og þessi endalausi fjöldi herskárra trúleysingja sem ég hef kynnt mér á netinu fara í taugarnar á mér því þeir eru svo djöfulli einfaldir, takmarkaðir og óspennandi í allri sinni nálgun á trú.
Gagnrýnin er í raun alltaf þessi sama: Það er nöldrað yfir einhverjum staðreyndum í Biblíunni eða Kóraninum, að einhversstaðar skuli standa að það megi henda grjóti í kvenfólk eða drepa græneygt fólk og fingrinum er bent á einhverja ofsatrúargeðsjúklinga sem sprengja sig í verslunarmiðstöðvum. Þessvegna er trú hræðileg og ætti ekki að vera til. “Hvernig getið þið trúað þessu bulli?”, “Siðferði á að byggja á rökhugsun og skynsemi”, “ég sé ekki afhverju ég ætti að bera virðingu fyrir órökstuddri skoðun” o.s.frv. Þegar allt kemur til alls koma þessir hlutir kjarna málsins ekki rassgat við, og það er raunar sorglegt hversu blindir þeir sem þetta predika eru fyrir því hversu ótrúlega stór hluti lífs okkar og ákvarðana stýrist af trú (þ.e. “órökstuddum skoðunum”. Ekki trúarbrögðum.), hvort sem reynt er að komast hjá því eða ekki. Ég sver það, í hvert skipti sem einhver segir “trúarbrögð eru heimskuleg því þau byggja ekki á gögnum og rökum” þá æli ég.
Það er stöðugt tönnlast á þessum atriðum, að Biblían hafi að öllum líkindum verið skrifuð af venjulegum mönnum, að það sé ekkert himnaríki og ekkert helvíti. En fyrir þá sem eru raunverulega trúaðir, þá skiptir það engu máli hvað þetta er sagt oft. Fólk eins og Dawkins og Harris væru löngu búnir að átta sig á þessu, og kannski búnir að breyta nálgun sinni ef þeir væru ekki svona blindaðir af eigin egói, og kikkinu sem þeir fá út úr því að segja öðru fólki stöðugt hvað það hafi rangt fyrir sér. Þetta kallast í einu skynsemisdýrkun, og kirkjan er “kirkja skynseminnar” eins og Robert Pirsig kallar hana.
Það sem virkilega pirrar mig er að fólk virðist aldrei vilja kafa dýpra, að velta eðli trúarinnar fyrir sér og spyrja t.d. þessarar spurningar: Ef þetta er svona borðleggjandi, afhverju fyrirfinnst nóg af afburðargreindu, skörpu og rökföstu fólki sem er heittrúað? Er það engin vísbending að sama hve mikið er hamrað á þessum gömlu trúleysis-tuggum þá hafa þær nákvæmlega engin áhrif á þá sem í raun eru trúaðir? Afhverju er það? Er raunveruleg trú kannski eitthvað sem er alfarið handan við rökhugsun? Kemur rökhugsun siðferði yfir höfuð eitthvað við (og þá á ég við raunverulegum siðferðislegum gildum, ekki hlutverk rökhugsunar í útfærslu á þeim gildum)?
Það eru ótrúlega margar spurningar sem mætti spyrja, og trú er yfir höfuð alveg óendanlega áhugavert viðfangsefni. Ég vildi því óska þess að fólk myndi snúa baki við þessa hefðbundnu nálgun og reyna frekar að víkka sjóndeildarhringinn. Það skilar nákvæmlega engu og gerir ekkert til að sætta ólík sjónarmið fólks að stilla átökunum milli trúaðra og trúleysingja upp sem einhverri einfaldri röksemdarfærslu. Deilurnar verða með því í raun ekkert annað en verkfæri trúleysingja til að upphefja sjálfa sig. Hvernig væri að velta virkilega fyrir sér afhverju trúarbrögð hafa gengt svo veigamiklu hlutverki í mannkynssögunni? Ekki bara sem eitthvað hobbí heldur sem þungamiðja lífsins eins og það leggur sig? Er það virkilega bara því fólk var svona vitlaust? Er trú raunverulega bara “ópíum fólksins”?
Ég hef alltaf verið trúlaus, og hef aldrei getað samsamað mig með t.d. kristinni trú. Það má líka örugglega finna einhverjar færslur á þessu bloggi frá ca. 2003-2005 þar sem ég tala um hvað trúarbrögð eru heimskuleg. En ákveðin sinnaskipti áttu sér stað þegar ég las eftir menn sem höfðu aktjúallí eitthvað bitastætt um hlutina að segja. Bæði skrif trúaðra manna sem voru meðvitaðir um vandamál trúarinnar, sem og hugmyndir trúleysingja sem höfðu andúð á trúarbrögðum, en köfuðu virkilega ofan í eðli trúar, hlutverk hennar og tilgang með gagnrýni sinni. Gáfumannaneimdropp er yfirleitt ekki minn stíll, en í þessu tilfelli geri ég undantekningu: Lesið t.d. Karamazov bræðurna eftir Dostojevskí, bók sem breytti algjörlega sýn minni á trú og er líklega sú magnaðasta sem ég hef lesið. Dostojevskí var mjög trúaður, en var fullkomlega meðvitaður um þau vandamál sem fylgdu trúnni. (ef þið nennið ekki að lesa hana, lesið a.m.k. kaflann “the Grand Inquisitor” úr bókinni). Skoðið líka hvernig Nietzsche gagnrýnir kristni og kristið siðferði og undir hvaða formerkjum. Skoðið hvernig Sören Kierkegaard tekst á við fáránleika trúarinnar, og hvernig hann var í stöðugum átökum við kirkjuna þrátt fyrir að vera sjálfur mjög heittrúaður. Skoðið hvernig kristið siðferði hefur t.d. haft áhrif á vestræna lífssýn (t.d. Max Weber “The protestant ethic and the spirit of capitalism”), eða hvernig Ludwig Wittgenstein, heimspekingur og einn skarpasti maður 20. aldarinnar, tókst á við trúnna (“I am not a religious man but I cannot help seeing every problem from a religious point of view”). Lesið það sem Albert Einstein hafði að segja um þessa hluti. Pælið í því afhverju Descartes, fyrsti rasjonalistinn og erkitýpa efahyggjumannsins var fullur af efa um bókstaflega allt NEMA tilvist Guðs. Veltið fyrir ykkur tengslunum á milli trúarbragða sem valdatækis og persónulega trú fólks. Að lokum skuluð þið íhuga hvaða merkingu það hafi að trú skuli einfaldlega jafngilda ást hjá mörgum.
Ég verð reiður þegar verið er að amast út í trúað fólk, þar sem trúin er ekki á nokkurn hátt skaðleg, heldur eitthvað sem hefur gert þeim kleift að elska annað fólk af lífi og sál, og að yfirstíga valdahvötina sem einkennir nánast alla menn – trúaða eða ótrúaða. Ég verð reiður þegar ég sé þetta sama fólk verða fyrir barðinu á aulum eins og Richard Dawkins sem stökkva fram og segja “nei þú átt sko ekki að trúa, í nafni þekkingarinnar, í nafni sannleiksástarinnar!” Sjá dæmi:
Ég verð bara yfir höfuð þunglyndur þegar ég hugsa til þess að Richard Dawkins og söfnuðurinn hans skuli vera einhverskonar andlit trúleysingja.
Þetta er Karl Jensen Sigurðsson, eða Kalli. Hann dó síðastliðinn föstudag, eftir tæplega hálfs árs baráttu við krabbamein. Hann var 63 ára, sem á okkar vestræna mælikvarða er tiltölulega ungt, og ennþá yngra þegar maður hugsar til þess hversu lífsglaður og ungur í anda hann var.
Ég kynntist honum árið 2007 þegar ég var 22 ára, en hann réð mig í sumarvinnu hjá sér. Ég var orðinn alveg desperat með að fá vinnu, en skyndilega féll þetta djobb af skýjum ofan (sjá lýsingu á því hér). Engu að síður var ég ekki alveg viss með það fyrst. Launin voru stjarnfræðilega ömurleg fyrst um sinn, og eini raunverulegi félagsskapur minn í vinnunni var þessi karl sem var næstum því nógu gamall til að vera afi minn.
Þessar áhyggjur voru þó horfnar strax eftir fyrsta vinnudaginn, en í lok hans vorum við orðnir perluvinir. Hann var búinn að segja mér allt um líf sitt, fjölskylduhagi, stjórnmálaskoðanir og hvaðeina, og ég honum sömuleiðis. Ég er yfirleitt frekar tilbaka og lokaður við fyrstu kynni og það tekur mig alltaf svolítinn tíma að kynnast nýju fólki vel, þannig að ég var hálfhissa á hvað vorum strax á sömu bylgjulengd. En Kalli hafði bara þannig nærveru. Hann var mikill húmoristi, tók lífinu ekkert alltof alvarlega og var bara einhvernveginn þannig að manni fannst maður strax geta spjallað við hann um hvað sem var. Þegar maður hefur þennan hæfileika þá skiptir aldur heldur engu máli, eða yfir höfuð þeir hlutir sem oft skilja fólk að. Hann var bara ótrúlega góður gaur.
Ég endaði á að vinna hjá honum 4 sumur og það myndaðist mikið traust á milli okkar á þeim tíma. Þegar það var lítið að gera í vinnunni eyddum við tímanum í að sitja niðri á skrifstofu, drekka kaffi og spjalla. Hann hafði átt mjög viðburðarríka ævi, og átti alveg fáránlega mikið af skemmtilegum sögum frá því þegar hann bjó fyrir vestan, frá því hann var á sjó, í húsasmíði, af fjölskyldunni sinni o.s.frv. Hann hafði áorkað ýmsu, gert sínar skyssur, lært af þeim og gat miðlað mér af reynslu sinni. Að sama skapi var hann alveg ótrúlega góðhjartaður og greiðvikinn. Ef mig vantaði hjálp með e-ð (t.d. ef ég þurfti að smíða eitthvað í tengslum við hljómsveitarbröltið mitt) gekk hann yfirleitt bara í það fyrir mig eins og ekkert væri sjálfsagðara. Hann vildi alltaf allt fyrir mann gera.
Vinnan gekk mikið út á samskipti við fólk, pípara, rafvirkja, innkaup á hinu og þessu o.s.frv., og eitt af því fyrsta sem ég tók eftir var að hvert sem Kalli kom tók fólk honum fagnandi. Hann virtist eiga vini allsstaðar og yfirleitt endaði hann í löngu spjalli við flesta sem á vegi hans urðu. Það var ekki síst því hann hafði þessa hlýju nærveru, var svo léttur og afslappaður og svo heill í öllu sem hann sagði og gerði, að það smitaði út frá sér. Hann virtist líka alltaf fá mikla gleði úr því að sjá það besta í fari fólks. Þessi grein sem ég fann er gott dæmi um það. Það er mjög lýsandi fyrir hann að ánægja hans með Sól hafi verið slík að hann hafi fundið sig knúinn til að skrifa og senda inn heila blaðagrein um ferðina (fyrir utan það að hann var algjörlega vonlaus þegar kom að tölvum og sló inn texta á hraða snigilsins, sem hefur gert þessi greinaskrif að ennþá meira fyrirhöfn fyrir hann). Hann hefur svo örugglega ekki haldið kjafti um ágæti ferðaskrifstofunnar Sól í margar vikur á eftir.
Hann var óldskúl töffari, bráðskarpur og hokinn af lífsreynslu, en bjó á sama tíma alltaf yfir þessari nánast barnslegu einlægni og hlýju, sem ég held að sé mjög sjaldgæf. Ég dáðist alltaf af þessum eiginleika hjá honum, og því betur sem ég kynntist honum, því meira leit ég upp til hans. Ég sá hann síðast í útskriftarveislunni minni um daginn og þessi mynd er tekin þar, en eftir það heyrði ég bara í honum í síma. Mér þótti mjög vænt um hann og það er mjög sárt að horfa á eftir honum, en ég er engu að síður mjög þakklátur fyrir að hafa fengið að kynnast honum síðustu árin sem hann lifði, og er a.m.k. feginn að hann þurfti ekki að ganga í gegn um vítiskvalir áður en hann dó. Hann átti líka yndislega fjölskyldu sem stóð þétt við bakið á honum í gegn um veikindin, sem gerði þetta allt bærilegra. Hann hafði oft á orði hversu heppinn hann væri að hafa hana.
Ég er almennt ekki mikið fyrir að gaspra um mín einkamál á netinu, en í þessu tilviki finnst mér nánast að ég sé skyldugur að segja sem flestum hversu yndislegur maður hann var, hvað ég bar mikla virðingu fyrir honum og hversu stórt skarð hann skilur eftir sig hjá þeim sem þekktu hann. Hann var einn af þessum virkilega, virkilega góðu gaurum, og það allra minnsta sem hann á skilið er að minningu hans sé haldið á lofti sem lengst.
Í gær fór ég að sjá Björk í Hörpunni. Það var geðveikt. Hún var með allskyns skran á sviðinu, trylltan slagverksleikara, tölvugaur, kvennakór og Jónas Sen. Nýju lögin voru líka töff að mestu. Best þótti mér samt þegar hún tók Náttúra og Declare Independence. Ég er mjög veikur fyrir lögum sem byggja bara á trylltum tölvutöktum og einhverjum öskrum.
Allt var þetta frábært, fyrir utan eitt lag í miðju settinu, sem var versta lag sem ég hef heyrt. Í því glamraði Jónas Sen handahófskenndar nótur á sembal á meðan Björk gaulaði eitthvað yfir. Mér leið eins og Björk væri að gera grín að mér. En svo fór ég heim og hlustaði á lagið á netinu og fannst það ljómandi fínt í stúdíóútgáfunni (lagið heitir Vertebrae by Vertebrae og er á Volta).
Það kann að hafa verið því að á tónleikunum var lagið spilað á sembal. Semball (á ensku kallað harpsichord) er versta hljóðfæri í heiminum. Það skiptir ekki máli hversu gott lag kann að vera, um leið og það er spilað á sembal verður það samstundis ömurlegt. Ímyndið ykkur öll uppáhalds píanólögin ykkar, og ímyndið ykkur hvernig þau væru ef þau væru spiluð á sembal. Nákvæmlega.
Semball er þó ekki eina hljóðslys veraldar. Ég hef alltaf velt fyrir mér afhverju hræðileg hljóðfæri ná útbreiðslu. Afhverju þeir sem smíða þau sjá ekki sóma sinn í því að tortíma þeim um leið og þeir uppgötvi þann ófögnuð sem þeir hafi skapað. Kannski vilja þeir ekki að öll sú verkfræði sem fór í að smíða hljóðfærið fari til spillis? Að slík sjónarmið trompi fagurfræði, almenna sómakennd og umhyggju fyrir eyru náungans? Í þennan flokk tónaprumps falla m.a. harmonikkur, sekkjapípur og blokkflautur. Ég hef íhugað að setja saman hljómsveit sem myndi samanstanda af sembal, harmonikku, sekkjapípu og blokkflautu, bara til að sjá hvort alheimurinn myndi tortímast ef öll þessi hljóðfæri væru spiluð á sama tíma.
Ég lýsi því hér með eftir semballeikara, harmonikkuleikara, sekkjapípuleikara og blokkflautuleikara til að leika í Heljarsinfóníu Egils. Svo kannski einhvern til að taka júðahörpusóló inn á milli. Ég stefni á tónleika í Hörpunni snemma á næsta ári. Laddi verður kynnir.
Bloggþurrð undanfarinna mánuða skrifa ég alfarið á meistararitgerðarbrölt. En núna er ég búinn með hana. Og ég fékk 9,0. Djöfull er ég ógeðslega frábær.
Ég vil einnig koma á framfæri ánægju minni með að Leiðarljós sé aftur komið á dagskrá Ríkissjónvarpsins.
Loksins, loksins. Ég hef fundið meiri og meiri þörf hjá mér undanfarið til að skrifa eitthvað niður undanfarið. Bara eitthvað. Kannski er það því ég er búinn að eyða undanförnum vikum og mánuðum í að vinna með hugtök og abstraksjonir, og hef ekki framleitt neitt áþreifanlegt í langan tíma (fyrir utan nýju hljómsveitarlögin, en þau hafa verið á hold undanfarnar vikur þannig að þau teljast ekki með). Ég er ekki að smíða borð, teikna myndir, skrifa sögur eða eitthvað þar fram eftir götunum. Eina sem ég er að framleiða er mastersritgerðin mín og þær hugmyndir sem eru í gangi þar eru svo sérhæfðar að þær teljast heldur ekki með. Mig langar þannig að víkka sjóndeildarhringinn. Skrifa um hluti eins og teppi, brauðristir og portúgalska matargerð. Eina vandamálið er að ég verð svo frústreraður þegar ég finn ekki orðin sem ég er að leita að að ég gefst yfirleitt bara upp á þriðju setningu og fer og spila Pacman, sem er óheppilegt úrræði þar sem Pacman drepur smátt og smátt í manni heilasellurnar. Svona er ég mikill auli.
Annað vandamál er að ef ég finn mig t.d. knúinn til að skrifa eitthvað um “þjóðfélagsmálin” (ó blessuðu þjóðfélagsmálin), þá verð ég á endanum þunglyndur. Sá sem er virkilega samviskusamur í beitingu skynsemi og gagnrýnnar hugsunar kemst að endingu að því að yfirleitt stranda ólík sjónarmið ólíkra hópa á einhverju gildismati sem er ekki hægt að rökræða. Svo sekkur maður í fen tómhyggjunnar, þunglyndis og þrálátrar Pacman-spilunar. Eina leiðin til að vinna bug á þessu er að taka blinda afstöðu, sama hver hún svo sem er. Eins og að halda með fótboltaliði. En það er erfitt að taka blinda afstöðu þegar maður hefur verið alinn upp í einhverri hlutleysisdýrkun. Alinn upp í því AÐ TAKA ALDREI AFSTÖÐU FYRR EN MAÐUR ER BÚINN AÐ VEGA OG META ÖLL GÖGN. Svo áttar maður sig á því, svona upp úr tvítugu að þessi skynsemisdýrkun er bara kjaftæði. Og maður kemst aldrei yfir öll þessi helvítis gögn, það er alltof mikið af þeim. Það er bara ágætt að ala fólk upp í þessari trú til að halda því góðu. Því þá er miklu auðveldara fyrir frekjudósirnar að vera frekjudósir í friði. Því þær rökstyðja frekjuna sína svo vel. En þegar maður loksins áttar sig á þessu er það orðið of seint, og skaðinn skeður. Maður er alltaf að reyna að vega og meta þessi helvítis gögn. Meiraðsegja fótboltaáhugi minn er litaður af endalausri íroníu, ég get aldrei tekið skrefið frá því að vera íronískur knattspyrnuáhugamaður, yfir í það að vera fótboltabulla sem hatar stuðningsmenn annarra félaga því þeir eru hálfvitar. Ef heimurinn væri bara ein stór rökfærsla þá væri þetta allt svo miklu einfaldara, enda fékk ég 9,5 í Inngang að rökfræði á sínum tíma. Svo skipta þjóðfélagsmálin heldur engu helvítis máli. Þau eru líka svo fokking leiðinleg. Ég ætla frekar að skrifa um eitthvað skemmtilegt. Eins og tónlist. Næst ætla ég að skrifa um tónlist.
Lag dagsins: Allra meina bót – Mamma gefðu mér grásleppu
